محمد علي حزين لاهيجي

69

فتح السبل ( فارسى )

توصيه اكنون سخنى چند كه شنيدن آن مناسب اين مقام و متمّم مقصود و مؤيّد غرض اصلى ما است در اين رساله ايراد كنيم : [ علوم ضروريه ] بر مستعدان دريافت معارف ، پوشيده نيست كه علوم ضروريّه منحصر است در سه علم كه خودشناسى است و خداشناسى و فرمان خداشناسى . و اصول خمسهء دين عين همين شناختها است كه حكماء « حكمت الهى » گويند و صوفيه « معرفت » نام نهند . توحيد و عدل داخل در علم خداشناسى است ، و نبوّت و امامت داخل در فرمان خداشناسى ، چه فرمان خدا را به شرع توان شناخت . و شرع محتاج است به آورندهء شرع كه نبى است ، و حافظ شرع كه امام است . و علم معاد ، داخل است در علم خودشناسى ، چه دانستن بازگشت خود است و به اتّفاق علما و عقلا بدون حصول اين مايهء دانش و عمل به موجب آن رستگارى و نجات ممكن نيست و حال آنكه اكثر مسلمانان و پيروان شريعت اعراض تمام از تحصيل همين قدر دارند و بسيارى از مردم صعوبت تحصيل و عدم قدرت بر آن را ، عذر خود براى اعراض از علم ساخته‌اند و جمعى ديگر كه به تحصيل علوم و خواندن و يادگرفتن كتب و مسائل مشغولند چون به بصيرت و انصاف ملاحظهء احوال ايشان نموديم از جماعت منسوبين به علم كه در زمان ما مىباشند و به حقيقت حال ايشان واقف شده‌ايم ، و همچنين از آنها كه در سالف زمان بوده‌اند و حسب الواقع نيز به مرتبه و مقدار آنها مطلعيم اكثر و اغلب ايشان با وجود آنكه عمر را صرف درس و تدريس و گفت و شنيد مطالب علميّه كرده‌اند از حصول قدر ضرورى كه هر عامى صاحب سليقه را در اندك زمان تحصيل آن ممكن است محروم‌اند و به حسب نفس الأمر ايشان را با عوام النّاس اصلا امتيازى نيست الّا به دانستن لغات و اصطلاحاتى چند . و سبب اين حرمان همانا عدم تصوّر غايات و فوايد علم است ، چه اين طايفه فايده